Odpowiedzialność cywilna projektanta, kierownika budowy i inspektora nadzoru

Praktyczny przewodnik dla zarządów, dyrektorów operacyjnych, działów HR i prawników wewnętrznych

Najważniejsze wnioski ze szkolenia w zakresie zawodowego OC osób pełniących samodzielne funkcje techniczne w budownictwie

Dlaczego to ważne dla Twojej organizacji

Jeżeli Państwa firma zatrudnia lub angażuje projektantów, kierowników budowy albo inspektorów nadzoru inwestorskiego – bądź sama realizuje inwestycje budowlane – ryzyko odpowiedzialności cywilnej tych osób jest ryzykiem całej organizacji. Błąd projektowy lub nadzorczy ujawnia się często po latach, a jego koszt może wielokrotnie przekroczyć wynagrodzenie z kontraktu. Obowiązkowe ubezpieczenie OC w minimalnym zakresie bardzo często nie pokryje rzeczywistej szkody, a umowy zawierane z inwestorami systematycznie rozszerzają zakres obowiązków – i tym samym zakres odpowiedzialności – ponad to, czego wymaga ustawa.

Niniejsza broszura porządkuje zasady odpowiedzialności trzech kluczowych uczestników procesu budowlanego, wyjaśnia granicę między OC zawodowym a „ogólnym”, wskazuje niebezpieczne klauzule umowne oraz zawiera checklistę działań, które rekomendujemy wdrożyć w każdej organizacji wykonującej lub nadzorującej roboty budowlane.

1. Kto za co odpowiada – mapa odpowiedzialności

Projektant – odpowiedzialność „pierwotna”

Podstawowe obowiązki projektanta określają art. 20 i 34 Prawa budowlanego: opracowanie projektu zgodnego z przepisami, decyzjami administracyjnymi i zasadami wiedzy technicznej, uzyskanie wymaganych opinii i uzgodnień, wyjaśnianie wątpliwości oraz nadzór autorski. Kluczowa teza orzecznictwa: za merytoryczną treść projektu odpowiadają wyłącznie projektant i sprawdzający – organ wydający pozwolenie na budowę projektu merytorycznie nie bada (NSA, II OSK 2993/18; II OSK 1820/17). Zatwierdzenie projektu i pozwolenie na budowę nie zwalniają projektanta z odpowiedzialności za przyjęte rozwiązania (WSA Szczecin, II SA/Sz 228/19).

Inspektor nadzoru – oczy inwestora na budowie

Zgodnie z art. 25 Prawa budowlanego inspektor reprezentuje inwestora na budowie: kontroluje zgodność realizacji z projektem i pozwoleniem, sprawdza jakość robót i materiałów, odbiera roboty zanikające, potwierdza faktycznie wykonane roboty i usunięcie wad, a na żądanie inwestora kontroluje rozliczenia. Odpowiada więc za to, co dzieje się na terenie budowy – nie „na zewnątrz”. Istotne: jeżeli błąd projektanta był możliwy do wychwycenia przy uwzględnieniu zasad wiedzy technicznej, inspektor (a zwykle też kierownik budowy) odpowie obok projektanta. Obowiązków ustawowych nie można wyłączyć umową – są nierozerwalnie związane z funkcją (KIO 2079/11).

Kierownik budowy – najszerszy zakres ryzyka

Art. 22 Prawa budowlanego nakłada na kierownika budowy obowiązki od protokolarnego przejęcia i zabezpieczenia terenu, przez prowadzenie dokumentacji, organizację budowy zgodnie z projektem i przepisami BHP, realizację zaleceń z dziennika budowy, po zgłoszenie obiektu do odbioru. Orzecznictwo nie pozostawia wątpliwości, że to kierownik budowy ponosi najszerszą odpowiedzialność spośród wszystkich trzech funkcji:

• odpowiedzialność powstaje już z chwilą złożenia oświadczenia o objęciu funkcji – nie dopiero od protokolarnego przejęcia placu (SA Szczecin, I ACa 652/19);
• kierownik nie jest wykonawcą poleceń inwestora – ma obowiązek sprzeciwić się rozwiązaniom wykraczającym poza projekt, a w ostateczności wstrzymać budowę (SA Kraków, I ACa 521/13);
• kierownik budowy jest jeden i odpowiada za wszystkie zdarzenia na przejętym terenie budowy – obecność kierowników robót nie ogranicza jego obowiązków (WSA Warszawa, VI SA/Wa 3299/15);
• miernik staranności jest podwyższony, zawodowy (art. 355 § 2 k.c.) – oceniany przez pryzmat kwalifikacji potwierdzonych uprawnieniami budowlanymi.

2. Odpowiedzialność in solidum – wszyscy mogą odpowiadać naraz

W praktyce procesowej poszkodowany inwestor pozywa zwykle wszystkich uczestników procesu budowlanego jednocześnie – to zwiększa jego szanse na zaspokojenie roszczenia. Konstrukcja odpowiedzialności in solidum pozwala dochodzić naprawienia całej szkody od każdego z odpowiedzialnych, mimo że podstawy ich odpowiedzialności wynikają z różnych stosunków prawnych.

Wniosek praktyczny: nawet nienaganne wykonanie własnych obowiązków nie chroni przed wciągnięciem w wieloletni proces. Suma gwarancyjna polisy i jakość dokumentacji własnych czynności decydują wówczas o realnym bezpieczeństwie finansowym.

3. OC zawodowe a OC „ogólne” – gdzie przebiega granica

Zawodowe OC obejmuje szkody powstałe „w związku z wykonywaniem samodzielnych funkcji technicznych w budownictwie”. Granica tego pojęcia nie wynika z ustawy – rozstrzygają o niej ogólne warunki ubezpieczenia (OWU) konkretnego ubezpieczyciela, bo to on decyduje o wypłacie. Dwie sytuacje z pozoru podobne mogą być objęte ochroną albo nie:

Na co zwracać uwagę w OWU: definicję „innych czynności związanych z realizacją projektu”, wyłączenia dotyczące świadomego naruszenia przepisów i norm, sposób zdefiniowania kar pieniężnych oraz dostępne rozszerzenia zakresu. Wniosek jest jednoznaczny: warto ubezpieczyć się w maksymalnym dostępnym zakresie, a nie poprzestawać na ubezpieczeniu minimalnym – to eliminuje spory interpretacyjne w chwili szkody, gdy jest już za późno na negocjacje.

4. Umowy – klauzule, które rozszerzają odpowiedzialność

Umowa nie może ograniczyć obowiązków ustawowych (mają charakter publicznoprawny), ale może je istotnie rozszerzyć – i standardem rynkowym stało się właśnie takie rozszerzanie. Każda umowa angażująca projektanta, inspektora lub kierownika budowy powinna przed podpisaniem przejść weryfikację pod kątem następujących klauzul wysokiego ryzyka:

• „wszelkie prace / wszelkie roboty” – otwarte katalogi w przedmiocie umowy (np. wykonanie wszelkich prac przygotowawczych, tymczasowych, odtworzeniowych, dopełnienie wszelkich procedur formalno-prawnych, uzyskanie wszelkich zezwoleń i uzgodnień);
• obowiązek wykonania prac niewskazanych wprost w umowie, o których niezbędności profesjonalista „powinien był wiedzieć” po zapoznaniu się z dokumentacją przetargową i terenem budowy – przenosi na wykonawcę ryzyko braków cudzej dokumentacji;
• dodatkowe obowiązki kontraktowe stające się standardem: informowanie o postępach oraz o przekroczeniu harmonogramu lub budżetu, nadzór nad usuwaniem wad, reprezentowanie inwestora wobec osób trzecich, zapewnienie kompletności projektu „z punktu widzenia celu”, wykonanie poprawek w określonym terminie;
• wymogi ubezpieczeniowe narzucone przez zamawiającego: pokrycie czystych strat finansowych, szkód z rażącego niedbalstwa, kosztów usunięcia wad i przeprojektowania, objęcie kadry i podwykonawców – polisa musi te wymogi realnie odzwierciedlać, inaczej powstaje luka między odpowiedzialnością umowną a ochroną.

Zasada praktyczna: zakres polisy OC należy każdorazowo zestawić z zakresem obowiązków przyjętych w umowie. Rozszerzenie obowiązków bez rozszerzenia ochrony ubezpieczeniowej oznacza, że różnicę pokryje majątek własny specjalisty lub firmy.

5. Odpowiedzialność karna i dyscyplinarna a wypłata z OC

Prawo budowlane zawiera przepisy karne (rozdział 9) i dyscyplinarne (rozdział 10); zastosowanie znajdują też przepisy Kodeksu karnego, np. dotyczące katastrofy budowlanej. Znaczenie praktyczne dla OC:

• prawomocny wyrok karny skazujący wiąże sąd cywilny co do faktu popełnienia przestępstwa (art. 11 k.p.c.) – przesądza więc zwykle o odpowiedzialności cywilnej;
• ustalony w sprawie karnej stopień przyczynienia się do szkody może posłużyć ubezpieczycielowi do pomniejszenia wypłaty;
• środki kompensacyjne (nawiązka, obowiązek naprawienia szkody) – w orzecznictwie i doktrynie sporne jest, czy może je pokryć ubezpieczyciel, czy wyłącznie sprawca osobiście;
• istnieją polisy, które przy nieumyślnym przestępstwie lub wykroczeniu pokrywają wynikające z tego koszty, łącznie z kosztami postępowania sądowego – warto o takie rozszerzenie zadbać;
• orzeczenie dyscyplinarne nie wiąże sądu cywilnego, ale w praktyce zostanie wzięte pod uwagę przy ocenie odpowiedzialności.

6. Checklista dla zarządu, HR i prawników wewnętrznych

Zarówno przy zatrudnianiu i kontraktowaniu kadry technicznej, jak i przed podpisaniem każdej istotnej umowy o roboty budowlane, projektowanie lub nadzór – rekomendujemy dokonywanie okresowych przeglądów, na podstawie poniższej checklisty:

Nasza praktyka

Kancelaria od lat doradza uczestnikom procesu budowlanego (projektantom, kierownikom budowy, inspektorom nadzoru, wykonawcom i inwestorom) oraz współpracuje z ubezpieczycielami w sprawach z zakresu odpowiedzialności zawodowej w budownictwie. Łączymy doświadczenie procesowe z praktyczną znajomością rynku ubezpieczeń OC.

Wspieramy klientów w szczególności w następujących obszarach:

• spory sądowe dotyczące odpowiedzialności cywilnej za wady projektowe i wykonawcze, w tym obrona w sprawach opartych na odpowiedzialności in solidum oraz dochodzenie roszczeń regresowych;
• analiza umów o prace projektowe, nadzór inwestorski i roboty budowlane pod kątem klauzul rozszerzających odpowiedzialność – przed ich podpisaniem;
• audyt OWU i zakresu polis OC zawodowego, negocjacje z ubezpieczycielami oraz prowadzenie sporów o wypłatę odszkodowania;
• obrona w postępowaniach karnych i dyscyplinarnych związanych z pełnieniem samodzielnych funkcji technicznych w budownictwie;
• szkolenia dla kadry technicznej i zarządów – w tym szkolenie, którego wnioski prezentuje niniejsza broszura.

Jeżeli chcą Państwo zweryfikować zakres ochrony ubezpieczeniowej swojej kadry technicznej, przeanalizować konkretną umowę lub uzyskać wsparcie w toczącym się sporze – zapraszamy do kontaktu.

Niniejsza broszura ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny i orzecznictwo przywołano według materiałów szkoleniowych z lutego 2025 r.